مقایسه کویرهای ایران (بخش دوم)

1
65

سلام دوستان

در این مطلب به ادامه بخش اول که در مورد جاذبه های کویر ایران بود خواهیم پرداخت…

دشت کویر
کویر مرکزی که به نام های چاله ی کویر، دشت کویر و کویر نمک هم شناخته می شود در مرکز فلات ایران قرار گرفته است. این کویر از شمال به دامنه های البرز مرکزی و شرقی و از غرب به جاده ارتباطی دامغان به جندق و کویر ریگ جن، ازشرق به کوه های پیرحاجات و ازبک کوه و از جنوب به محور ارتباطی خور- طبس محدود می شود.
طول آن ۸۰۰ کیلومتر و عرض آن در حدود ۶۰۰ کیلومتر است. قسمت عمده ی آن را باتلاق های وسیع فرا گرفته و در حاشیه پوشیده از تپه های ماسه ای و ارتفاعات پراکنده است.پوشش گیاهی آن عمدتا ًهالوفیت می باشد. این بیابان یکی ازقطب‌های حرارتی زمین محسوب می‌شود که دمای آن در تابستان به ۵۰ درجه می‌رسد. گاهی اختلاف دمای بین روز و شب به ۷۰ درجه سانتیگراد می‌رسد.
پارک ملی کویر، پارک ملی خارتوران، کویر مسیله ،کویر بجستان، کویر حاج علیقلی (دامغان)، بیابان مرنجاب و بیابان بندریگ در این منطقه واقع شده اند و نام آن از کویرهای گسترده واقع در آن گرفته شده‌ است.
بعضی معتقدند که کلمه کویر ریشه ای از کلمه کبیر عربی به معنای بزرگ داشته و دشت کویر به معنای دشتی بزرگ و پهناور می باشد و مشخص نیست که این کلمه از چه زمانی وارد زبان پارسی شده است. از دیگر کلماتی که می تواند ریشه اصلی کلمه کویر باشد می توان به گور و یا کور اشاره کرد. از آنجایی که این منطقه در زمان های گذشته دارای گله های گور خر بوده است و کور در زبان ساسانی به معنای ساده بوده است. میتوان به این نتیجه رسید که کویر از ریشه ساسانی کلمه کور گرفته شده است.

همچنین کپه و یا کفه در پارسی پهلوی به معنی فنجان یا کاسه بوده و از آن جا که کویر مانند کاسه ای محصور به کوه های اطراف است می تواند وجه تسمیه کویر باشد. از دیگر کلمات  می توان به کفره اشاره کرد که ریشه ی عربی داشته و کماکان در صحرای آفریقا به کویر های آن گفته می شود.
زمین شناسان معتقدند که این کویر در زمان های گذشته دریای کم عمقی به نام تیس بوده است که در مرور زمان وبه علت گرمی هوا خشک شده است. وجود رسوبات لایه ای در این کویر این فرضیه را براحتی اثبات می کند.
قسمت عمده این کویر پوشیده از باتلاق و در حواشی شرقی پوشیده از تل ماسه ها و یا تپه های شنی است. در قسمت های غربی، این کویر پوشیده از خاک های رسی پف کرده و عاری از پوشش گیاهی می باشد.
در روزگاران گذشته جاده کاروان گذری از طرود به عروسان وجود داشته است که به مرور زمان اهمیت خود را از دست داده است. عدم وجود پوشش گیاهی در عمده پهنه این کویر و وجود زمین های پست باعث شده که کوچکترین بارش سبب ایجاد باتلاق های مهیبی در این کویر شود. ازاین رو عبور از این کویر بدون مطالعات لازم و بررسی دقیق ماه های بارش خطرناک است.
دیگر محور ارتباطی که در زمان های گذشته کاروانیان از آن استفاده میکرده اند محور حلوان به عروسان بوده که حتی در آن زمان نیز به ندرت و در مواقع ضرورت مورد استفاده قرارمی گرفته است.
میزان دمای هوا در گرمترین زمان در روز (ماه تیر) به حدود ۶۰ درجه و درشب در حدود ۲۵ تا ۳۰ درجه است. این اختلاف زیاد دما باعث خرد شدن کامل سنگ ها شده که در فصول سرد میزان دما در روز در حدود ۱۳ تا ۱۷ درجه و در شب در حدود ۰ تا ۷- می باشد . میانگین بارندگی در این کویر در حدود ۲ تا ۵ میلیمتر در سال می باشد.
درمناطق پست کویر نمک کوه‌هاى منفردى وجود دارد که در اثر حرکات تکتونیکى ارتفاع پیداکرده است و چون جنس سختى دارند در مقابل فرسایش مقاومت بیشترى از خود نشان مى‌دهند.
ازنظر ساختمانى کویر نمک با کویر لوت تفاوت بسیاری دارد چه چاله لوت حفره‌اى است که در اثر شکستگى طبقات زمین احداث شده در حالى ‌که کویر نمک یک چاله ی بزرگ زمین‌شناسى مى‌باشد. عمده پهنه ی کویر دارای رسوبات نمکی فراوان است که عمده ی رسوبات و مواد فرسایشی آن از دامنه های فرسایش یافته البرز شکل گرفته است.
قسمت اعظم مرکز کویر نمک ،پوشیده از خاک های رسی نمکی است که در اثر بارش های پراکنده سطحی بسیار سخت و نامنظم شده اند. در قسمت های جنوب و مرکزی کویر، دریاچه های نمکی قابل مشاهده هستند.
جاذبه ها
– آب انبارها: از آب انبارهای پراکنده موجود در مسیرهای عبوری از عرض کویر می توان به عنوان آثار باستانی موجود در این کویر اشاره کرد. از این رو می توان به آب انبارهای سر کویر، میانه و دولاشی در مسیر ارتباطی معلمان به جندق اشاره کرد.
ناحیه بیابانک :ناحیه ی بیابانک که ناحیه ای قدیمی در حاشیه ی جنوبی دشت کویر بوده است که در گذشته بر سر راه نایین به نیشابور قرار داشته و نشانه هایی از مسکونی بودن این منطقه قبل از اسلام وجود دارد. می توان به آتشکده ای درحاشیه ی روستای مهرجان اشاره کرد.
شهر جندق: این منطقه به زندان و تبعیدگاه انوشیروان دادگر معروف بوده است و گنبدی قدیمی به نام هشت درب متعلق به دوره ی ساسانیان در آن وجود دارد.
ستون های آجری: در دوره صفویه، شاه عباس در راه عزیمت خود به شهر مشهد از این منطقه، به شن های روان برخورد و دستور داد تا برای راهنمایی مسافران ستون های آجری در ریگزار برپا کنند. این ستون ها همچنان در قسمت هایی از کویر مرکزی و در مسیر روستای عروسان سرپا هستند. همچنین به دستور وی به منظور آسایش زوار مشهد، مزرعه ای احداث کردند که به مزرعه ی عباس آباد معروف است.

پوشش گیاهی و جانوری
در قسمت های مرکزی کویر مرکزی هیچ گونه چشمه ی آب تلخ و یا آب شیرینی وجود ندارد.  به همین دلیل و در نتیجه نبود پوشش گیاهی، این منطقه فاقد پوشش جانوری مقیم است. در حاشیه ی جنوبی کویر و در مرز بیابان پوشش جانوری شامل خرگوش، گربه شنی، روباه شنی، جبیر، جرد،  شاهین، مگس گیر، چک کاکلی، سارگپه،تیر مار، شتر مار، مار جعفری، آگامای سروزغی، دم سیاه و عربی و انواع عقرب شامل عقرب طلایی، سیاه و جرار و در ارتفاعات کل، بز و جبیر قابل مشاهده است.
کویر شب های بسیار سردی داشته و بهترین مکان برای رسد ستارگان می باشد.پیشنهاد من به شما دوستان حتمأ سفری به کویر داشته باشید.

>

یک دیدگاه

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.