سلام و درود بر دوستداران شعر و ادب فارسی

شعر، سروده یا چکامه یکی از قدیمی ترین گونه‌های ادبی و شاخه‌ای از هنر می باشد که سخنی است موزون و دارای معنی و برآمده از عواطف و احساسات میباشد.
شعر در ۳ نوع کلاسیک، نیمایی و سپید وجود دارد، شعر کلاسیک قالبهای گوناگونی دارد که طرز قرار گرفتن قافیه در بیت ها قالب شعر را مشخص می کند.
معروفترین قالب های شعر فارسی عبارتند از: مثنوی، قصیده، غزل، مسمط، ترجیع بند، ترکیب بند، قطعه، رباعی، دوبیتی، چهارپاره که هر کدام کاربرد خاصی دارند.
رباعی و دوبیتی از قالب های بسیار پر شور شعر فارسی هستند که ظرفیت بیان احساسات شاعر و همراه کردن مخاطب با سراینده را دارند.هرچند این قالبهای شعری از نظر شکل قرار گرفتن قافیه به هم نزدیک هستند اما از نظر محتوا و وزن شعر با هم تفاوت دارند. در این مطلب برآنیم تا شما را با قالب های رباعی و دوبیتی آشنا کنیم.

رباعی
رباعی از کلمه رباع به معنی چهارگانه گرفته شده است و به هرچیزی که دارای ۴ جزء باشد رباعی می گویند. رباعی قالبی از شعر فارسی می باشد که دارای ۴ مصراع است و در ادبیات با اسم های مختلفی همچون ترانه، چهارتایی، چاردانه و چارخانه بیت شناخته می شود. این قالب شعری کاملا ایرانی است و در زبان های عربی، ترکی و اردو هم از آن استفاده می کنند. رباعی از ۴ مصراع هم وزن تشکیل شده است که قافیه مصراع اول، دوم و چهارم یکسان است و مصراع سوم به اختیار شاعر می تواند یکسان یا متفاوت باشد، البته در گذشته بعضی رباعی ها دارای ۴ مصراع هم قافیه بودند.

رباعی از لحاظ موضوع به سه دسته عاشقانه (اشعار رودکی)، صوفیانه ( ابوسعید ابوالخیر، عطار و مولوی) و فلسفی (خیام) تقسیم می شوند که از این بین معروف ترین رباعی سرای ایران خیام می باشد. (تصویر آرامگاه خیام نیشابوری را در عکس ابتدای صفحه می بینید)
افسوس که نامه جوانی طی شد                        وان تازه بهار زندگانی دی شد
آن مرغ طرب که نام او بود شباب                     فریاد ندانم که کی آمد کی شد

رباعی دارای یک وزن اصلی و ۱۲ وزن فرعی دارد که اکثر مصراع های هر رباعی بر وزن (لا حول ولا قوه الا بالله) می باشد و وزن عروضی آن مفعول مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَل است، در سالهای اخیر تعدادی از شاعران معاصر این وزن را کمی تغییر داده اند و با وزنهای جدید رباعی می سرایند. درون مایه و محتوای این قالب شعری در برگیرنده نکات بدیع از مسایل فلسفی، عرفانی، اجتماعی، سیاسی، اخلاقی و عاشقانه است و مانند سایر قالبها تجلیگاه احساسات درونی می باشد، همچنین در حوادث سیاسی و تاریخی به کمک آن نظرات خود را به طرف مقابل می رساندند که رباعیات انوری و رشید وطواط نمونه هایی از این نوع می باشند. شماری از رباعیات ابوسعید ابوالخیر آن چنان مفهوم والایی دارند که مردم آنرا مقدس می دانند و مانند دعا بکار می برند و شاید این تقدس بی ارتباط با وزن رباعی (لا حول ولا قوه الا بالله) نباشد.
یا رب ز کرم دری برویم بگشا                          راهی که درو نجات باشد بنما
مستغنیم از هر دو جهان کن به کرم                  جز یاد تو هر چه هست، بَر از دل ما

سه مصراع ابتدایی رباعی مقدمه ای برای شعر می باشند که شاعر توسط آن مخاطب را آماده پذیرش منظور خود می کند و در مصراع چهارم حرف اصلی و مقصود خود را بیان می کند.

قالب شعری رباعی

مشخصات رباعی:
۴ مصراع دارد، محتوایی فلسفی، عرفانی، عاشقانه و سیاسی دارد، بهترین قالب برای ثبت لحظه های کوتاه شاعرانه می باشد، قالبی است که از زمان رودکی تا کنون طرفداران زیادی داشته است.

دوبیتی
ساده ترین قالب شعری که از زمان به وجود آمدن آن اطلاع درستی نداریم و تنها می دانیم از گذشته مورد توجه مردم بوده است و در قدیم به آن فهلویات می گفتند. فهلوی در زبان معرب به معنای پهلوی است و طبق تاریخ، زبان عصر ساسانیان پهلوی بوده است و در دوره ساسانیان به آن ترانک می گفتند. نکته ای که در مورد دوبیتی دارای اهمیت می باشد این است که اکثر شاعران دوبیتی را قبول نداشتند چون از نظر آنها سرودن شعر با این قالب به معنای زیر پا گذاشتن اصول شاعری است. دوبیتی زبان عامه مردم است و معروف ترین دوبیتی سرایان ابتدا از مردم عادی، روستاییان یا از صوفیان بوده اند. دوبیتی قالب شعری است که تقریبا در تمام کشور به خصوص نزد روستاییان طرفدار زیادی داشته است، آنان با نواختن نی به دوبیتی خوانی می پرداختند. هنوز هم در روستاها هستند پیرمردان و پیرزنانی که با وجود نداشتن سواد، دوبیتی های فراوان و شور انگیزی را به یاد دارند و میخوانند. از مشهورترین دوبیتی سرایان میتوان به باباطاهر همدانی و فایز دشتستانی اشاره کرد.

دوبیتی سرای معروف شعر فارسی
آرامگاه باباطاهر در همدان

دوبیتی های باباطاهر با لهجه محلی بسیار مورد توجه است.
درخت غم به جانُم کرده ریشه                         به درگاه خدا نالُم همیشه
عزیزان قدر یک دیگر بدانید                            اجل سنگ است و آدم مثل شیشه

دوبیتی همانند رباعی از ۴ مصراع تشکیل شده است که شاعر می تواند آنرا بر هر وزنی که خواست بسراید، اما وزن عروضی اغلب دوبیتی ها بر وزن (مفاعیلـُن ‏مـفاعیلـُن ‏فـَعولُن) است. شاعران با سرودن دوبیتی در پی رساندن مفاهیمی چون عرفان، عشق، داغ دل، سوز جدایی، یاد دوست و موضوعات ساده و ابتدایی هستند که حد آن از مشکلات روزانه و آرزوهای اولیه انسان تجاوز نمی کند. آنان دوبیتی را با زبان ساده ی بومی و روستایی و به دور از هرگونه تکلف و به کارگیری آرایه های ادبی می سرایند.

شعر دوبیتی

مشخصات دوبیتی:
۴ مصراع دارد، محتوای آن از حدود مسایل و مشکلات روزانه و آرزوهای اولیه تجاوز نمی کند، وزن مشخصی ندارد، تاریخ دقیق به وجود آمدن آن مشخص نیست، در بین مردم عامه و روستایی بیشترین طرفدار را دارد.

تا این بخش از مطلب با دو قالب شعر آشنا شدیم، رباعی و دوبیتی قالب های کوتاه و زیبای شعر سنتی که ارزش ادبی و هنری یکسانی دارند، ظاهر و نحوه قرار گیری قافیه ها و تعداد مصراع ها در آن دو با هم برابر هستند اما از لحاظ محتوا و درون مایه، زبان و وزن با هم تفاوت دارند. وزن این دو از حیث تعداد ارکان و شکل عروضی با هم تفاوت دارند. ساده ترین راه تشخیص رباعی از دوبیتی تعیین نوع هجای اول هر مصراع می باشد، اگر اولین واژه بیت اول با هجای کوتاه (۲واج) شروع شود دوبیتی است (واژه درخت در دوبیتی بالا که هجای اول آن از دو واج دال و کسره تشکیل شده است، د ِ/رخت) و اگر بیت اول با هجای بلند (۳واج) آغاز شود رباعی می باشد مانند این رباعی خیام (واژه افسوس که هجای اول آن از سه واج همزه، فتحه و ف تشکیل شده است، ا َف/سوس).
با تشخیص هجای آغازین بیت می توانید نوع قالب شعر را تشخیص دهید، به نظر شما نوع قالب های شعری زیر چیست؟

تو از من بی خبر، من از تو بی تاب                     نمی آیی مرا یک شب تو در خواب
یقین حال دل فایز ندانی                                لب من تشنه و لعل تو سیراب

در دیده بجای خواب آبست مرا              زیرا که بدیدنت شتابست مرا
گویند بخواب تا به خواب‌ش بینی           ای بی خبران چه جای خوابست مرا

 

>

6 ديدگاه

  1. سلام از اظهار نظر شما متشکرم
    بله من نیز با شما موافقم، شعر فارسی در هر قالبی زیبا است و روح را لطیف می کند و با آن میتوان به راحتی پیامی را منتقل کرد.
    اما نوع قالب شعر برای شاعران، اهل فن و بعضی دوستداران بسیار اهمیت دارد، خوشحال میشوم نوع قالب دو شعر انتهای متن را حدس بزنید.

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.