logo

هرچیزی برای مقایسه

صفحه اصلی » فرهنگی هنری » هنرهای دستی » تفاوت منبت کاری با معرق کاری

تفاوت منبت کاری با معرق کاری

یکشنبه, ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۷ | 7338 بازدید | ۱۰ دیدگاه | هنرهای دستی
تفاوت منبت کاری با معرق کاری چیست

چوب ماده طبیعی است که کاربرد های زیادی دارد و بشر بسیاری از وسایل مورد نیاز خود را با آن درست می کرد، اکنون از چوب برای تزیین و ساخت وسایل دکوراسیون داخلی استفاده می کنند. منبت کاری و معرق کاری دو هنر دستی هستند که روی چوب کار می کنند اما با هم تفاوت هایی دارند.



سلام دوستان

منبت کاری و معرق کاری از زیباترین هنرهای دستی می باشند که در ایران از جایگاه ویژه ای برخوردار هستند، همچنین قوی ترین آثار منبت و معرق دنیا متعلق به ایرانیان می باشد. اصلی ترین ماده در ساخت منبت یا معرق، چوب است که با خلاقیت و مهارت هنرمند قطعه چوب به یک اثر هنری تبدیل می شود.

منبت و معرق از انواع هنرهای چوب و زیر مجموعه صنایع دستی چوبی می باشند که با تلفیق این دو هنر، هنر معرق منبت به وجود آمده است؛ که این هنر در واقع معرقی است که نقش برجسته دارد.

اگرچه اساس کار در این هنرهای دستی با هم تفاوت دارند اما گاهی افرادی که متخصص نیستند آنها را با هم اشتباه می گیرند. در ادمه به معرفی این هنرهای دستی و بررسی تفاوت منبت کاری با معرق کاری خواهیم پرداخت.

منبت کاری

به هنر کنده کاری و حکاکی طرح و نقش روی چوب منبت می گویند که به صورت یک تکه و چند تکه انجام می شود و برحسب نوع برجستگی بکار رفته به انواع کم بر جسته، نیم برجسته، تمام برجسته، پیکره، قلم زنی بر روی چوب تقسیم می شود.

منبت کاری  (woodcarving) یکی از هنرهای زیبای ایرانی و شاخه ای ازصنایع دستی است که در آن نقش ها به صورت برجسته روی سطح کار قرار می گیرند و منبت کاری چوب نیز یکی از زیر شاخه های آن می باشد. 

منبت کاری روی چوب یکی  از ظریف ترین هنرهای دستی است و به خاطر اینکه طرح های منبت در قدیم بیشتر به شکل گل و گیاه بودند نام منبت که از ریشه نبات به معنی گل و گیاه است را برای این هنر انتخاب کردند.

اساس کار این هنر ایجاد نقش های برجسته و یا عمیق روی چوب می باشد و علاوه بر ذوق و استعداد به حوصله و تجربه زیادی نیاز دارد. آثار خلق شده به دست هنرمندان به شیوه منبت نشاندهنده ادراک، خلاقیت و ذوق آنها می باشد و متاسفانه با آنکه یکی از هنرهای اصیل ایرانیان به شمار می آید اکنون چندان از آن استقبال نمی شود.

اما با این وجود در سال ۹۶ شهرستان ملایر به عنوان خاستگاه این صنعت و پایتخت مبل و منبت ایران شناخته شد.


کنده کاری روی چوب کار آسانی نیست و به تجربه زیادی نیاز دارد؛ مهم ترین عامل برای داشتن یک منبت چوب باکیفیت انتخاب چوب مناسب می باشد؛ انتخاب جنس چوب و بخش مناسب که به آن هسته می گویند گام اول است. چوب مناسب برای کنده کاری باید چند ویژگی داشته باشد:

بافت ریز و محکم در عین نرم بودن (بلوط و ملچ به خاطر بافت ناهمگن مناسب نیستند)، بدون گره و پوسیدگی، رنگ مناسب و زیبا، مقاوم در برابر سایش

درختانی که اغلب از چوب آنها برای منبت استفاده می شود شامل گردو (گردو جوز)، راش، چنار، توسکا، افرا، سنجد، هلو انجیری، عناب، نارنج، شمشاد، اقاقیا، زبان گنجشک، توسکا،  و ممرز می باشند. البته درختانی چون آبنوس، توت، پسته، ارغوان نیز برای منبت مناسب هستند که متاسفانه کمیاب و گرانند.


هنگام کنده کاری باید دقت کنید حکاکی در جهت الیاف چوب (راه چوب) که همان مسیر رشد عمودی گیاه است، انجام شود.

در ویدئو زیر مشاهده می کنید:  تبدیل تکه ای چوب به مجسمه ای تحسین برانگیز


منبت بر اساس ماهیت برش چوب به چند دسته تقسیم می شود که تکنیک مورد استفاده در هر کدام با دیگری فرق می کند؛ منبت سطحی، منبت عمقی و پیکره تراشی سه سبک مختلف کنده کاری چوب می باشند.

منبت یکی از قالبهای هنری قدیمی است که برای ساخت اشیا و مجسمه های زیبا به کار می رود و سابقه این هنر دستی در ایران به ۱۵۰۰ سال قبل باز میگردد و قدیمی ترین اثر منبت در ایران یک در چوبی متعلق به مسجد جامع عتیق شیراز می باشد.

البته آغاز کنده کاری چوب در جهان را می توان زمانی دانست که انسان با ابزاری تیز به تراشیدن چوب پرداخت، از این رو پیدایش هنر منبت را نمی توان به درستی تخمین زد. علاوه بر آن از بین رفتن، پوسیدن و فرسایش چوب در اثر گرما، رطوبت و مرور زمان سبب شد از آثار چوبی منبت قدیمی اثری در دست نداشته باشیم.

قدیمی ترین نمونه منبت کاری شده جهان تندیس چوبی نیم متری معروف به شیخ آل بلد است که متعلق به ۲۵۰۰ سال قبل از میلاد می باشد و در منطقه کارنک مصر در سال ۱۸۶۰ میلادی کشف شده است و مجسمه بت شیگیر با یازده هزار سال قدمت قدیمی ترین اثر کنده کاری شده جهان است.

تندیس شیخ آل بلد در مصر، قدیمی ترین نمونه منبت کاری شده جهان


امروزه این هنر در شهرهای گلپایگان، تویسرکان، ملایر و آباده رونق زیادی دارد که سقف چوبی عمارت هشت بهشت اصفهان یکی از نمونه های منبت چوب می باشد.

ابزار آلات منبت کاری

ابزار آلات مورد استفاده برای ساخت یک اثر در حرفه منبت بدین ترتیب می باشند:

مغار یا قلم منبت کاری با تیغه های مختلف از نظر اندازه و فرم، گیره، میز منبت، گیره نجاری، سوهان آهنی، سوهان کاغذی، پارچه‌ای و آبی، لوازم التحریر، کاغذ روغنی یا پوستی یا کالک، چکش پلاستیکی یا چوبی، تیزکن برقی، انواع چوب، چسب چوب، قلم موئی، میخکوب، کمد وسایل، اره، لیسه، دریل، متر، سنگ نفت، لاستیک و زیر کاری

مراحل منبت کاری

مراحل انجام منبت کاری

ابتدا طرح مورد نظر را به وسیله یکی از راه های کاربن، به صورت مستقیم، فتوکپی، سوزنی کردن و یا به صورت روغنی کردن کاغذ به چوب انتقال می دهند و کار را با گیره دستی می بندند و شروع به  کنده کاری می کند و در آخر کار به کمک یک سنمباده نرم کار را صاف و صیقلی می کند و در آخر روغن با پلی استر به سطح کار زده می شود تا در برابر رطوبت مقاوم باشد و ترک نخورد.

برای تثبیت طرح و جلا از روغن گردو یا زیتون هم استفاده می کنند. در مرحله اول قبل از آنکه با مغار طرح را جدا کنید در صورت نیاز به چوب نفت بزنید تا چوب نرم شود.

همانطور که ابتدای متن هم ذکر شد متاسفانه استقبال از هنر دستی و قدیمی منبت چوب رضایت بخش نیست که یکی از عوامل به صرفه نبودن یادگیری این هنر بازار کار آن می باشد.

دستگاه های سی ان سی مخصوص منبت کاری که معمولا بیش از یک اسپیندل هم دارند با قدرت تولید قطعات منبت شده برای مبلمان، بوفه، ساخت تابلوها، قاب و ساخت سایر قطعات با صرف هزینه و زمان کمتر و ظرافت بیشتر نسبت به روش سنتی به صرفه تر می باشد.

منبت کاری با دستگاه سی ان سی

همچنین سی ان سی ۴ محوره ای وجود دارد که علاوه بر قطعات مسطح می تواند قطعات منبت مدور (مانند پایه چوبی) را نیز تولید کند یا در نوع دیگری با اسکنر سه بعدی از یک اثر کنده کاری شده اسکن گرفته می شود و بدون طراحی، فایل اسکن برای تراش به دستگاه ارسال می شود.



معرق کاری

واژه معرق به معنای تکه تکه، رگه رگه و یا وصله می باشد و در کلام هر چیز رگه دار و قرار گرفتن خط در کنار خط را معرق می نامند. 

معرق کاری با مواد گوناگونی چون چوب و سنگ انجام می شود که معرق چوب شناخته ترین نوع آن است و به معنای قرار گرفتن قطعات چوب های رنگی در کنار هم روی زمینه ای از چوب یا پلی استر سیاه با داشتن طرح از پیش تعیین شده و ایجاد طرحی مشخص می باشد.

گاهی در طرح معرق در کنار تکه چوب از مصالح دیگری چون استخوان، صدف، عاج، فیبر، خاتم و فلز (طلا، برنج، نقره، مس) هم استفاده می کنند و از قرار گرفتن این قطعات کنار هم تابلوهای زیبایی به وجود می آورند.

طبق این تعاریف هنر معرق کاری، هنر موزائیک است که هنرمند با کنار هم قرار دادن قطعات چوب از جنس و رنگ مختلف در کنار هم اثری ارزشمند خلق میکند؛ علاوه بر معرق کاری با چوب انواع دیگری مانند معرق کاشی، معرق سرامیک، معرق سنگ و معرق چرم نیز وجود دارد که وجه تشابه این هنرها در شیوه عمل آن ها می باشد که در این هنرهای دستی با ترکیب قطعات رنگی از جنس مورد نظر طرحی زیبا به وجود می آورند.

هنر معرق کاری یکی از زیباترین هنرها و صنایع دستی ایران است که در شهر هایی نظیر اصفهان، یزد،کاشان، هرات، سمرقند و تبریز رونق دارد و پیشینه تاریخی آن به سده ششم هجری در ایران می رسد. این رشته در طبقه بندی هنرهای سنتی سازمان میراث فرهنگی کشور در دسته هنرهای صناعی زیر شاخه آثار چوبی و در قسمت برش چوب قرار دارد و در میان هنرهای چوبی و صنایع دستی ایران از جایگاه ویژه ای برخوردار  است که نسبت به صنایع دیگر چوبی در ایران از قبیل خاتم، نازک کاری، خراطی، بافت سبد و حصیر قدمت بیشتری دارد. برخی افراد به اشتباه این هنر را مرقع می نامند که این هنر دیگری است و به معنای گردآوری تکه های مختلف آثار گوناگون در یک مجموعه می باشد.

از هنر معرق کاری برای تزئین در و پنجره، مبلمان و میز استفاده می کنند که چوب‌های زبان گنجشک، فوفل، گلابی، سنجد، گردو، عناب، نارنج، راش، توسکا، چنار، بلوط، کاج، نراد، ممرز و ملچ از جمله چوبهاب خود رنگ می باشند که برای ساخت این آثار مفید هستند و هنرمند معرق کار طبق طرح و سلیقه خود آنها را انتخاب می کند.

به خاطر آنکه چوب از مواد نسبتا ناپایدار و کم دوام طبیعت است، آثار ساخته شده با آن در طول زمان و  بر اثر حوادث و عوامل مختلف آسیب دیده و از بین رفته اند. به دلیل آنکه هیچ گونه آثار چوبی مشخصی از دوره های مختلف تاریخی، باقی نمانده است پیدایش تاریخی این هنر به درستی مشخص نیست و محققان زمان های متفاوتی را به عنوان مبدا معرق چوب در نظر گرفته اند.

برخی از تاریخ نویسان معرق چوب را الهام گرفته از معرق کاشی می دانند که در زمان رکود صنعت کاشی شروع به رشد کرد؛ جالب است بدانید یکی از اولین آثار موجودی معرق کاشی گنبد سرخ در مراغه است که در دوره ایلخانیان ساخته شد.

قدیمی ترین اثر معرق چوبی کشف شده در ایران یک قطعه شانه چوبی است که قدمت آن به هزاره پنجم قبل از میلاد می رسد و در کاوش های باستانی شهر سوخته زابل به دست آمده است؛ برخلاف آنچه گفته شده است که معرق در ایران از هند وارد شده است طرح های معرق کاری روی این چوب همانند طرح های سفالینه های کشف شده ایرانی است که باطل بودن این نظریه را نشان می دهد.

معرق چوب از لحاظ شیوه اجرا به دو دسته معرق روی چوب و داخل چوب تقسیم می شود که رویه کوبی، زمینه چوب یا چوب در چوب، روکشی و رزین دار انواع معرق روی چوب و جای گزینی، نازک کاری انواع معرق داخل چوب می باشند. معرق مشبک، معرق منبت و معرق خاتم انواع معرق هستند که در ترکیب آن با دیگر هنرها به وجودمی آیند.

ابزار آلات معرق کاری

اره دست، اره چوب بر، اره فلز ، پرس دستی (پیچ دستی)، پرس برقی، پیشکار، تیزک، چکش، سوهان تخت، سوهان چوب ساب، کمان اره، رنده دستی، سنگ نفت، گازانبر، لیسه، مغار لیسه تیز کن، ماشین پرداخت، مته دستی، مداد و متر، گونیا و میخ (سه نوع میخ بکاررفته در معرق: سایه، سنجاقی و کبریتی)

مراحل معرق کاری

مراحل معرق کاری روی چوب

مهم ترین فاکتور در معرق کاری وجود انواع چوب با تنوع رنگی می باشد که هنگام انتخاب چوب علاوه بر رنگ باید به مواردی چون استحکام، خشک بودن چوب، قابلیت اره شدن و رنده شدن چوب توجه کرد.

هنرمندان طرح مورد نظر خود را از خطوط اسلیمی و ختایی و نیز نگاره های ایرانی اقتباس می کنند و آنرا بر روی کاغذهایی نظیر کالک، ماشینی و روغنی رسم می کنند.

طرح را روی چوب چاپ میکنند یا کاغذ را روی زمینه چوبی می چسبانند و تکه های طرح را با اره مویی برش می دهند.

تکه های بدست آمده که شابلون نام دارند را بر روی زیر کار اصلی میخ می کنند و چسبی که از سریش و پودر امرا تهیه شده است را روی  شیارها میریزند تا تمام شیارهای بین نقوش پر شود و قطعات به طور کامل به هم بچسبند. بعد برای آنکه سطح کار یکنواخت و صیقلی شود آنرا سمباده می زنند؛ ریختن مخلوط پلی استر، سمباده زدن کار با سمباده لرزان و ظاهر شدن رنگ چوب، ریختن پلی استر شفاف و پرداخت کار به وسیله دستگاه پرداخت و مواد جلا دهنده آخرین مراحل ساخت معرق می باشند.

حال که به طور کامل با هنرهای دستی معرق و منبت آشنا شدیم می توان تفاوت این دو هنر دستی را این گونه بیان نمود که در معرق چوب با قرار گیری قطعات برش خورده چوب کنار هم طرح به وجود می آید اما در منبت چوب، هنرمند با کنده کاری چوب به خلق اثر هنری می پردازد.

امیدوارم این مطلب مورد توجه شما قرار گرفته باشد. اگر شما نیز با این هنرهای دستی آشنایی دارید خوشحال می شویم تجربیات خود را برای استفاده دوستان ذکر بفرمائید.

۱۰ دیدگاه نوشته شده است! می توانید دیدگاه خود را بنویسید
  1. mousavi گفت:

    سلام ممنون ، مدتی بهش فک میکنم ب داشتن ی شغل هنری دوست داشتنی ، سوالی ک داشتم اینکه میشه ب عنوان درامد خوب بهش فک کرد تو شرایط اقتصادی و اگه ااااره ، ب دلایل شخصی مجبور رفتن ب سر کارم میشه اموزشش خارج از تایم یا اخر هفته یا دوره های اموزشی ویدیوی یاد گرفت ، ممنون میشم اگه راهنمایی کنید

    • سلام- درآمد این دو رشته هنری به عوامل زیادی چون محل سکونت بستگی دارد، به عنوان مثال هنر معرق کاری در شهر هایی مثل اصفهان، یزد،کاشان و تبریز رونق دارد و شهر ملایر، شهر ملی مبل و منبت ایران است و فردیکه در این شهر منبت کار است می تواند درآمد خوبی داشته باشد. هرچند استفاده از دستگاه سی ان سی به خاطر سرعت بیشتر اجرای کار و صرف هزینه کمتر باعث شده این هنر دستی جایگاه خود را از دست بدهد اما هنوز از نظر خیلی از افراد و به خصوص متخصصین این کار، هنر دست بهتر از هنر ماشین است.
      .
      اگر بتوانید در این رشته به جایگاه خوبی برسید، حتی می توانید سهمی در صادرات داشته باشید؛ جالب است بدانید ساخت صنایع دستی چون منبت و معرق قابلیت ارزآوری و صادرات را دارد و خیلی از کشورها علاقه زیادی به هنر دارند.
      در حال حاضر انواع قطعه های چوبی معرق و منبت کاری شده به دست هنرمندان ایرانی به کشورهای حوزه خلیج فارس از جمله عراق، امارت، کویت، عمان، سوریه و کشورهای اروپایی مانند آلمان، کانادا، فرانسه، هلند و روسیه و آمریکا صادر می شود.
      .
      به نظر من فصل هم در میزان فروش بی تاثیر نیست، به عنوان مثال در تعطیلات نوروز یا تابستان که گردشگر و توریست زیاد است، اگر بتوانید آثار خود را به نمایش بگذارید به نسبت دیگر فصل ها فروش بیشتری خواهید داشت.
      .
      و اما در مورد آموزش باید عرض کنم که بدون شک گذراندن دوره های تخصصی بهتر از تماشای ویدئو است چون در دوره آموزشی که به مدت ۶ ماه برگزار می شود و به شما مدرک درجه ۲ می دهند؛ با انواع چوب، ابزار کار، نحوه کندن، صیقلی کردن، صاف کردن و پلیستر کردن چوب به صورت عملی آشنا می شوید.
      برای شما آرزوی موفقیت و سربلندی دارم.

  2. مری گفت:

    سلام
    توضیحات خوب و جالبی بود
    مدتیه تصمیم گرفتم یه هنر رو دنبال کنم ولی نمیدونستم کدوم بیشتر با روحیاتم سازگار هست
    اگه میشه بفرمایین برای شروع آموزش منبت چقدر هزینه لازم هست؟

    • همراه عزیز سلام؛
      خوشحالیم که مطلب تفاوت منب کاری و معرق کاری مورد توجه شما قرار گرفت.
      بحث هزینه ها کاملا به شما بستگی دارد اما حداقل هزینه با خرید چند مغار نجاری و تکه ای چوب کار را شروع کنید و نهایتا یک وجب سنباده و پوستاب که هزینه ای ندارد.

  3. مجتبی گفت:

    متشکرم از شما که چنین با حوصله جواب دادید. ایا اینا مشابه داخلی هم دارند ؟؟ قیمتشون خیلی بالاست.

    • بهار گفت:

      سلام دوست عزیز- از لطف شما ممنونم
      متاسفانه هنوز نمونه ایرانی روغن گیاهی در بازار وجود ندارد مگر آنکه از روغن بزرک (روغن کتان) استفاده کنید که البته معایب مخصوص به خودش را دارد.
      در مورد روغن گیاهی که نام بردیم هر چند قیمت بالایی دارند اما با توجه به مراحل اجرای آن (هزینه سمباده، بتونه کاری، سنباده کاری و اجرای روغن) در مقایسه با مراحل اجرای دیگر رنگ ها، سلامتی و کیفیت و اینکه پرتی نداره شاید بتوان گفت به صرفه تر است.
      به هر حال تصممیم با شماست. برای شما آرزوی موفقیت دارم

  4. مجتبی گفت:

    مطالب رو خوندم. سپاس از شما با منبت و معرق اشنا شدم.
    مدتی هست که روی چوب دارم کار میکنم . برای براق کردن نهایی از چندین روش استفاده کردم ولی هنوز اون چیزی که دلم میخواد را بدست نیاوردم.
    از سیلر و کیلر و روغن جلا ‌ روغن برزک . روغن تربانتین . نیم پلی استر . و رزین اپوکسی . از همه اینا استفاده کردم هر کدوم راه روش خودش رو اتجام دادم .
    ولی توی نت میبینم (سایت های خارجی) پس از انجام کار روغن براق کننده ای را با پارچه روی چوب میکشن و چوب براق میشه . میخوام راهنماییم کنید چه روغنی یا واکسی هست که با پارچه روی چوب سنباده کاری شده بکشم براق بشه ؟؟ سپاس گذارم.

    • بهار گفت:

      سلام- از اظهار لطف شما به این مطلب سپاسگزارم

      فکر می کنم آنچه شما به دنبالش هستید روغن گیاهی مخصوص چوب است که در بازار ایران دو مارک معتبر از این روغن وجود دارد.
      ۱- روغن مونوکوت Monocoat: مونوکوت متعلق به شرکت بلژیکی است و یکی از مرغوبترین روغن های طبیعی برای سطوح چوبی (فضای داخلی و بیرونی) می باشد. روغن های مونوکوت تنوع رنگ بی نظیری دارند و مواد اولیه طبیعی موجود در آن، پیوند مولکولی بسیار محکمی با سلول های فیبر چوب برقرار می کنند.
      ۲- ازمو OSMO: ازمو یک شرکت قدیمی است که از حدود ۱۰۰ سال پیش در آلمان کار خود را در عرصه تولید روغن‌های گیاهی شروع کرد و در ۷۵ کشور جهان نمایندگی دارد. روغن‌هایی که در تهیه رنگ‌های به کار می‌رود روغن‌های مانند آفتابگردان، سویا، تخم کتان و روغن نیستل هستند و رنگ‌دانه‌های به کار رفته در برخی از محصولات ازمو خوراکی می‌باشند.
      امیدوارم با استفاده از روغن گیاهی مخصوص چوب به آنچه مدنظر دارید، برسید و اگر در این زمینه به اطلاعات جدیدتری دست یافتید لطفا برای اطلاع دیگر دوستان ذکر بفرمایید.

  5. هیراد گفت:

    آفرین عالی بود
    چراتومدرسه درس حرفه فن ایناروبمانگفتن
    معرق یه سبکه

    • بهار گفت:

      سلام – از اینکه دیدگاه خود را برای ما ارسال کردید، سپاسگزارم
      در اینکه سیستم آموزشی کشور یکسری ایرادات دارد شکی نیست اما شاید به خاطر اینکه در این درس به صورت اجمالی به انواع حرفه ها می پردازند دیگر هنر معرق را معرفی نکرده است.

دیدگاه خود را به ما بگویید.
متن
نام (لازم)
ایمیل (لازم)
وبسایت