درود بر شما عزیزان

فرش، قالی و قالیچه یکی از ضروری ترین لوازم منزل و مشخصه بارز یک خانه ایرانی است که حتی با وجود مبل باز هم در زندگی تمام ایرانیان جایگاه خاصی دارد. این محصول در صنعت ایران نیز اهمیت زیادی دارد و در کنار نفت، زعفران و پسته یکی از مهم ترین کالاهای صادراتی ایران می باشد.
شاید شما نیز تاکنون مدل ها و طرح های مختلفی از فرش و قالی را به خصوص در بین اقوام و فرهنگ های مختلف دیده باشید و این سوال برای شما پیش آمده باشد که تفاوت قالی با فرش چیست؟

فرش واژه ای عربی و به معنای زمین و گستردنی است و عرب ها به هر چیزی که قابل گستردن باشد و بتوان بر روی آن نشست فرش می گویند. معادل این کلمه در فارسی واژه زمین گستر است و دارای مفاهیمی چون گسترده شدن، زیرانداز و کفپوش می باشد. در مجموع ایرانیان به هرگونه گستردنی بافتنی، فرش می‌گویند؛ برای همین برای تفکیک نوع آن، بعد از فرش پسوندی به آن اضافه می کنند. بیشتر مردم و حتی برخی از متخصصین، فرش را همان قالی می دانند در حالیکه فرش بافتی است که می توان آن را پهن کرد و روی آن نشست و راه رفت اما قالی فرشی است یک رو، پرز دار، گره دار و دارای تار و پود که پیشینه بافت آن به دوران هخامنشی می رسد و خاستگاه آن ایران است.

بنابراین با مشخص شدن تعریف این دو واژه به تفاوت قالی با فرش پی بردیم و یافتیم که می توان هر گستردنی را فرش نامید اما هر فرشی قالی نیست. فرش علاوه بر قالی زیراندازهای دیگری را نیز شامل می شود، نزدیک به ۵۰ نوع دست بافته وجود دارند که کاربرد های زیادی دارند و نوعی فرش به شمار می آیند. گلیم، جاجیم، پلاس، زیلو، گبه، نمد، حصیر، خرک، پشتی، کلگی، کناره، ذرع و نیم، قالیچه و… انواع فرش می باشند.

تولید این محصول در انواع گوناگون با ویژگی های مختلف سبب شده است که هر کس با توجه به سلیقه، نوع مصرف و مقدار بودجه ای که دارد، زیرانداز مورد نیاز خود را خریداری کند. در ادامه به بررسی پرکاربردترین انواع فرش خواهیم پرداخت، اگر از علاقه مندان هنر و صنایع دستی هستید یا می خواهید قبل از خرید فرش انواع آن را بشناسید با ما همراه باشید.

قالیقالی نوعی فرش استقالی فرش پرز داری است که با دار مخصوص فلزی یا چوبی بافته می شود و دارای تار و پود است. سابقه بافت قالی در ایران به حدود ۲۴۰۰ سال قبل باز می گردد و محصولی چند بعدی است که علاوه بر زیرانداز کاربرد های دیگری چون تزیینی و تابلو فرش نیز دارد. قالی دارای سه مشخصه اصلی است؛ همه قالی ها دارای تار و پود می باشند،  پرز دارند و پرزها دور تارها گره خورده اند. قالی دستبافت با توجه به نوع موادی که بکار رفته است به ۵ دسته پشمی، تمام ابریشم،  گل ابریشم، کف ابریشم و سوف تقسیم می شود. قیمت قالی یا قالیچه به عواملی چون کیفیت بافت، کیفیت نخ و تار و پود، پیچیدگی و زیبایی نقش و طرح، سازگاری رنگ های نقشه در کنار یکدیگر، میزان استفاده از رنگ‌های طبیعی بستگی دارد. با پیشرفت علم قالی ها به کمک دستگاه نیز تولید می شوند که قالی ماشینی نام دارند و با قالی دستباف تفاوت هایی دارند؛ در مطلب فرش ماشینی بخرم یا فرش دستباف، تفاوت های این دو نوع قالی به طور کامل بررسی شده است که مطالعه این مطلب را نیز پیشنهاد می کنم.

قالی دستباف از لحاظ اندازه به چند دسته تقسیم می شود
قالی: فرش هایی با مساحت ۶ متر مربع که معمولا در ابعاد  ۳×۲، ۳/۵×۲/۵، ۴×۳، ۵×۳/۵، ۶×۴، ۷×۵، ۱۰×۶ متر وجود دارد.
قالیچه: فرش هایی که مساحت آن کمتر از ۴ متر مربع باشد و ابعاد عرضی آن بین ۱/۴۰ متر تا ۱/۵۵ و ابعاد طولی آن بین ۲/۲۰ متر تا ۲/۳۵ متر متغیر است. به قالیچه های با اندازه ۲/۲۰×۱/۴۰ سجاده ای و یا دو ذرعی می گویند.
کلگی: ابعاد این فرش معمولا  ۳×۱/۵، ۳×۱/۷۰و یا ۳/۵×۲ متر می باشد.
کناره: نوعی قالی است که طول بلندی دارد و عرض آن بین ۷۰ تا ۱۱۰ سانتی متر و طول آن بین ۲/۵ الی ۸ متر می باشد و بیشتر برای پوشاندن راهرو و راه پله به کار می رود.
پرده ای: این قالی که در ورودی اتاق یا سالن نصب می شود دارای ابعاد ۲/۵×۱/۵ متر می باشد.
ذرع و نیم: قالی با ابعاد ۱۵۶×۱۰۴ سانتی متر که بیشتر در مناطق فارسی باف رایج است. عرض این قالی یک ذرع است (ذرع در فارسی ۱۰۴ سانتیمتر است) و با طول آن برابر  یک ذرع و نیم است.
ذرع و چارک: قالی با ابعاد ۱۳۰×۸۰ سانتی متر که مانند ذرع و نیم در مناطق فارسی باف رایج است.
خرک، پشتی، پادری: انواعی از قالی با ابعاد کوچک که عرض آن ها کمتر از یک متر است.
فرش بیضی و دایره ای: اندازه قالی بر اساس نقشه تعیین می شود، بافت این نوع قالی مهارت زیادی می خواهد.

قالی ماشینی نیز در ابعاد و اندازه های خاصی تولید می شود که متداول ترین ابعاد فرش ماشینی را در شکل زیر مشاهده می کنید.

ابعاد فرش ماشینی

گلیمگلیم فرشگلیم دست بافته ای است که تار و پود آن از جنس پشم گوسفند، موی بز، ابریشم، کرک یا پشم دیگر چهار پایان اهلی می باشد و بر دار بافته می شود. گلیم از روی نقشه بافته نمی شود و اصطلاحا به صورت حسی و ذهنی بافته می شود، رنگ های بکار رفته در انواع سنتی آن از گیاهان گرفته می شود. این زیرانداز بدون پرز که نسبت به دیگر فرش ها خشن تر است دارای انواع گوناگونی می باشد که هر کدام زیبایی به خصوصی دارند. به طور کلی دستگاه های بافت گلیم ۴ نوع ساده باف، چرخی باف، جاجیم باف و سوزنی (سوماک) می باشند. شیریکی پیچ ( شیرکی پیچ )، وَرنی، گلیمچه، زیلو، پلاس، مَسنَد، جُل، سجاده، چیق، کوچه، اِنسی، مَفرش، جَوال و خورجین انواع بافت گلیم ایرانی هستند که هر کدام متعلق به یک شهر می باشند و با یک طرح و نقش خاص بافته می شوند. این فرش در کشور های دیگر نیز به نام های متفاوتی شناخته می شود؛ به عنوان مثال در اوکراین گیلیم، در قفقاز بداس، در سوریه و لبنان لیاط، در ترکیه کیلیم و در رومانی چیلیم نامیده می شود. برخی از این گلیم ها به خاطر آن که دست بافتند و بافت سختی دارند، قیمت بیشتری دارند و برخی به خاطر بافت ساده یا اینکه با ماشین بافته می شوند، ارزان تر هستند. گلیم بافی یکی از صنایع دستی است که نسبت به قالی بافی قدمت بیشتری دارد و به نوعی مقدمه ای برای بافت فرش بوده است ؛ تاریخ تولید اولین گلیم فرش را به ۳۰۰۰ تا ۵۰۰۰ سال قبل از میلاد تخمین زده اند. در گذشته از گلیم برای پوشاندن زمین، دیوار یا رواندازی برای حیوانات باربر استفاده می کردند اما امروزه بیشتر یک پوشش مدرن برای خانه های شهری است که به شکل مستطیل و در سایز های مختلفی بافته می شود. اندازه های بزرگ تر از ۳ متر در ۴ متر آن کمتر بافته می شود و در قدیم اندازه آن را بر اساس ابعاد چادر عشایری بوده است.

جاجیم یا جاجمجاجیم فرشجاجیم و جاجیم بافی یکی از انواع صنایع دستی رایج در ایران می باشند که قدمت زیادی دارند و از حدود ۷۰۰ سال پیش در ایران رواج داشته اند. این هنر خانگی در استان های آذربایجان شرقی، اردبیل،کرمانشاه، کردستان، همدان، لرستان و فارس در بین خانواده های روستایی و عشایری رواج دارد که جاجیم بافته شده توسط ایلات و عشایر ترکمن و آذربایجان و کردستان بهترین نوع جاجیم است. این نوع فرش ضخیم بسیار شبیه به گلیم و پلاس است و از آن به عنوان زیر انداز یا روفرشی، محافظ سرما، پوشش روی کرسی، رو رختخوابی، هنگام کوچ عشایر برای بسته‌بندی و جابه‌جایی اسباب و لوازم، رختخواب پیچ، بالاپوش گرم، ساخت کیف و کوله پشتی، چشم‌ روشنی و جهیزیه نوعروسان و به عنوان یادگاری ارزنده استفاده می کنند. جاجیم نوعی پارچه دستباف است که پرز ندارد و هر دوروی آن قابل استفاده می باشد. طرح راه راه مهم ترین مشخصه جاجیم است، البته این فرش به صورت رنگین کمان طولی و ستاره ای نیز بافته می شوند. این زیرانداز را از نخ های رنگین پشمی، پنبه ای، کرکی یا در موارد تزئینی از نخ ابریشمی می بافند و رنگ های بکار رفته در آن اغلب بین ۶ تا ۸ رنگ است که بافنده با مواد گیاهی آن ها رنگ آمیزی می کند. انواع جاجیم به لحاظ جنس عبارتند از: جاجیم پشمی یا پشم در پشم، جاجیم پشم و پنبه، جاجیم ابریشم و پنبه، جاجیم ابریشمی یا ابریشم در ابریشم که بسیار کمیاب و زینتی است و مصرف زیر انداز ندارد.
کارگاه بافت جاجیم مانند بسیاری از گلیم ها افقی و بر روی زمین است و روش بافت آن در تمام کشور تقریبا یکسان است. البته گاهی در طرح، رنگ و اندازه با هم تفاوت دارند و در هر منطقه ای نامی خاص دارند؛ به عنوان مثال جاجیم در لرستان ماشته بافی، در مناطق جنوبی موج بافی و در نواحی مازندران ساچیم بافی نام دارد.
همانطور که ذکر شد جاجیم نوعی گلیم است، اما در مواردی با هم تفاوت دارند:
عداد چلّه جاجیم بیشتر است اما ظریف تر است.
جاجیم نازک تر و لطیف تر از گلیم بافته می شود و ضخامت آن به اندازه عبا و بین گلیم و پارچه است.
چلّه در جاجیم آشکار است و نقش می آفریند، اما در گلیم پنهان است.
جاجیم در چهار تخته بافته می‌شود که پس از بافتن به هم متصل و دوخته می‌شوند اما گلیم از جهت طول و عرض یک جا بافته می شود.
متاسفانه امروزه با نخ های پلی استر و به وسیله ماشین نساجی پارچه هایی بافته می شود که هیچ کدام از ویژگی های جاجیم را ندارند و به اقتصاد خانواده بافنده روستایی آسیب وارد می کنند.

گبهگبه نوعی فرش استگبه یا خرسک دست بافتی گره دار است که به غیر از تار و پود، پرز نیز دارد و وجود پود بیشتر در این بافت، باعث نرمی گبه شده است. هر چند که این زیرانداز نوعی قالی است اما به خاطر  آن که پرزهای بلند و کلفتی دارد و درشت بافت است آن را به عنوان قالی به شمار نمی آورند. ویژگی هایی چون نقوش روی گبه، رنگرزی گبه، مواد مصرف شده، خواب گبه و تعداد پودهای گبه سبب متمایز شدن گبه از دیگر زیراندازهای گره دار شده است. این زیرانداز مخصوص عشایر است اما در برخی روستاها و شهرها نیز به شکل سفارشی بافته می شود و معمولا اندازه آن ۱/۵ متر تا ۴/۵ متر است. از ویژگی های اصلی گبه این است که نقشه و طرح از پیش تعیین شده ندارد و طرح های ذهنی آن متاثر از طبیعت، ایده های ذهنی و حتی آرزوها و باورهای بافنده است. طرح شیر، خشتی یا قابی شکل، حوض گبه، گل گبه، ایلاتی، درخت، راه راه، خانه در هم و طرح کف ساده مهم ترین طرح های گبه می باشند و علاوه بر آن از نقش های عنکبوت، لوزی لوزی، لوزی‌های سوار برهم، زیگ زاگ، چهار گوشه، محراب، حیوانات وانسان نیز در بافت آن استفاده می کنند. در گذشته برای تولید این قالی تمام پشم، از پشم گوسفند خود رنگ استفاده می کردند که رنگ آن در برابر تابش مستقیم آفتاب تغییر نمی کرد و در برابر رطوبت نیز مقاوم بود و مانع از نفوذ سرمای زمین می شد. این محصول توسط ایلات و عشایر در نقاط مختلف کشور بافته می شود اما در این میان گبه بافته شده از پشم فارس مرغوب تر و بهتر است.

پلاسفرش پلاسگلیم یکی از اصلی ترین فرش هایی است که مدت زیادی مورد استفاده قرار می گرفت و دارای اصالت و کیفیت است؛ این زیرانداز به علت بافت قوی کاربرد زیادی دارد. پلاس نوعی گلیم پشمی، درشت بافت، یک رو و بدون پرز است که از پشم گوسفند، موی بز یا دیگر چهار پایان بافته می شود و یکی از هنرها و صنایع دستی اصیل ایرانی می باشد. از این فرشینه به عنوان زیرانداز، سجاده  نماز، سفره پیش پای عروس و پادری استفاده می کنند. به دلیل استفاده از نخ پشم در این نوع گلیم، رطوبت از زمین به بالا منتقل نمی شود و از آن برای محافظت از رطوبت، سرما و گرمای زمین استفاده می کنند. فرش کردن کف چادرهای عشایر که در زمین های مرطوب و بدون زه کشی برپا می شوند، ساخت سیاه چادر و استفاده در خانه های روستایی چند نمونه از کاربردهای پلاس هستند. ساکنان خراسان شمالی، لرهای بختیاری و روستاییان ترکمن بافندگان اصلی این دست بافت در ایران هستند که پلاس ترکمن صحرا معروفترین آن است و به آن پالاس می گویند.
پلاس هم مانند گلیم و قالی چلّه کشی می شود اما مواد اولیه ضخیم تر و بافت درشت تری نسبت به گلیم دارد و بر روی دار افقی بافته می شود. اغلب پلاس مانند جاجیم راه راه است اما خطوط در جاجیم عمودی هستند و در پلاس افقی. یکی دیگر از تفاوت های پلاس با جاجیم این است که تارهایی که چله کشی می شوند در پلاس رنگی نیستند و طرح و نقش پلاس ساده تر از جاجیم است.

زیلوفرش و سجاده ساخته شده با زیلوزیلو به صورت دو رو بافته می شود به زیرانداز تابستانی معروف است، قدمت آن به قرن ۶ میلادی برمی گردد و یکی از صنایع دستی کهن ایرانیان می باشد. این دست بافته اغلب دارای نقوش هندسی و راه راه است، در اندازه های بزرگ همچون ۳ در ۴ و ۲ در ۳  بافته می شود و تارو پود آن هر دو از جنس پنبه می باشند. به خاطر آن که مواد اولیه مصرفی و وسایل کار زیلوبافی ساده است و طریقه بافت آسانی دارد، مورد توجه بسیاری از ایرانیان قرار گرفته است. این نوع فرش در میبد یزد و کاشان به وفور بافته می شود و قدیمی ترین زیلو نیز در مسجد جامع میبد قرار دارد که متعلق به سال ۸۰۸ هجری قمری می باشد. این زیرانداز مخصوص افراد کشاورز و روستایی مناطق گرمسیر مانند حاشیه کویر و جنوب کشور می باشد که از نظر تشکیل شدن از طریق گره و ذهنی بافی به گلیم شباهت دارد اما مواد اولیه آن ها با یکدیگر تفاوت دارد؛ زیلو از پنبه تولید می شود و مناسب مناطق گرمسیر و کشاورزان است اما گلیم از پشم بدست می آید و مناسب مناطق سردسیر و دامداران است. آبی، قرمز و قهوه ای رنگ هایی هستند که در زیلو بافی بکار می روند، این رنگ ها طبیعی هستند و در برابر اشعه خورشید و گرما مقاوم هستند و بهترین زیرانداز برای مناطق کویری می باشند. زیلو از لحاظ کاربردی به ۳ دسته تقسیم می شود که تفاوت این دسته ها در رنگ بکار رفته در آن می باشد:
زیلو آبی و سفید برای مسجد، زیارتگاه، اماکن متبرکه و مکان های مذهبی استفاده می شود.
زیلو آبی و قرمز که اصطلاحا جوهری نام دارد و نامرغوب ترین و ارزان ترین نوع زیلو است برای مصرف خانگی استفاده می شود.
زیلو های نفتال که دارای رنگ سبز و نارنجی است و مرغوب ترین نوع به شمار می رود.

نمد و حصیر
نمد و حصیر
هم نوعی فرش هستند که امروزه کاربرد زیادی به عنوان زیرانداز ندارند و بیشتر در محل تولید از آن استفاده می کنند.

حصیر قدیمی ترین فرش و زیراندازحصیر یا بوریا دست بافی است که اولین بار حدود ۱۰۰۰۰ سال قبل از میلاد در تمدن بین النهرین بافته شد. حصیر را با بافتن نی، برگ درخت خرما، ساقه گندم، ترکه و یا سایر الیاف گیاهی تولید می کنند و از آن چیزهای مختلفی چون فرش، سفره، سبد، کلاه، کیف بدست می آورند. حصیر بافی یکی از قدیمی ترین هنرها به شمار می آید و زیرانداز آن نیز یکی از قدیمی ترین فرش ها می باشد.

نمد زیراندازی قدیمی

نمد نوعی بافته سنتی و زیرانداز ضخیم و گرم است که تولید آن به ۲۳۰۰ سال قبل از میلاد برمی گردد و در فرانسه به آن فوتر می گویند. نمد از پشم حلاجی شده شتر، گوسفند و یا کرک بدست می آید و بیشترین تولید آن در استان‌های مازندران، خراسان، سمنان و چهارمحال و بختیاری می باشد. این فرش از فرورفتن و به هم چسبیدن پشم به وسیله مالش دادن و فشار دادن آنها به هم شکل می‌گیرد و در آن  عمل بافتن، گره و تار ‌و ‌پود وجود ندارد و تنها ایجاد فشار، رطوبت و حرارت باعث درهم رفتن الیاف پشمی می شود. برای تولید نمد از دو خاصیت جعدیابی و پوسته‌ای شدن پشم بهره می برند و از صابون و زرده تخم مرغ برای بهتر شدن کیفیت کار استفاده می کنند. مقدار پشم مورد نیاز برای تولید نمد برابر مقدار مورد نیاز برای تولید قالی است اما با توجه به اینکه تولید نمد زمان کمتری نیاز دارد، قیمت آن نیز پایین تر است. استفاده از نمد به عنوان زیرانداز و فرش امروزه کمتر کاربرد دارد و بیشتر از نمد در ساخت عروسک و وسایل تزئینی استفاده می کنند.

امیدوارم از مطالعه این مطلب لذت برده باشید. شما از کدام نوع فرش به عنوان زیرانداز استفاده می کنید؟

>

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.