سلام دوستان

در مورد نگارگری و مینیاتور هنرمندان دیدگاه های مختلفی دارند؛ برخی نگارگری را از مینیاتور جدا می دانند، برخی مینیاتور را واژه ای می دانند که به اشتباه به جای نگارگری استفاده می شود و عده ای نیز نگارگری، مینیاتور و نقاشی ایرانی را یکی می دانند. اما کدام یک از این دیدگاه ها صحیح است؟
به نظر می رسد دیدگاه آخر صحیح تر است و نگارگری با مینیاتور تفاوتی ندارد، مینیاتور واژه ای است که قدمت بیشتری دارد و به هنر اصیل ایرانی اطلاق می شود و واژه نگارگری به عنوان برگردان مینیاتور به کار می رود که قدمت زیادی هم ندارد. در ادامه بیشتر با این دو واژه و هنر ایرانی آشنا می شویم.

نقاشی یکی از رشته‌های اصلی هنرهای تجسمی است که ۶ برابر زبان نوشتاری قدمت دارد. نقاشی، نگارگری یا رسم، فرآیندی است که طی آن رنگ بر روی یک سطح مانند کاغذ یا بوم قرار می گیرد و نقش و اثری را خلق می کند و نقاش فردی ست که این فرایند توسط او انجام می‌گیرد. اولین نقاشی های بشر حکاکی هایی است که بر روی دیوار غارها یافته شده است و بیشتر شامل نقش حیوانات و شکار آن ها می باشد.

در مورد تاریخچه نقاشی در ایران دو نظریه وجود دارد، گروهی نوشته اند که به هنگام ظهور اسلام، ایرانیان در هنر نقاشی دارای سنتی کهن بوده اند. اما با توجه به اینکه هیچ سند معتبری که این ادعا را ثابت کند وجود ندارد، این نظریه که مکاتب مینیاتورهای ایرانی از قرون بعد از اسلام آغاز شده و در قرون اولیه ی بعداز ظهور اسلام با ابتکاراتی در خطوط عربی تداوم یافته اند، بیشتر به واقعیت نزدیک است.

در گالری زیر می توانید تعدادی از آثار فاخر نگارگری را مشاهده کنید.

نگارگری
زمانیکه نقاشی وارد ایران شد به دلیل آن که ترسیم چیزی عین حقیقت، توهین به خلقت به شمار می آمد با الهام از طبیعت و ترکیب آن با فکر، اثری ایجاد شد که نگارگری یا نقاشی ایرانی نامیده می شد؛ که اغراق و مبالغه زیاد در نگارگری به همین دلیل زیاد دیده می شود. نگارگری ایرانی یا نقاشی ایرانی که اغلب مینیاتور نیز خوانده می شوند، شامل آثاری از دوره های مختلف تاریخ اسلامی ایرانی هستند که بیشتر در مصورسازی کتب ادبی، علمی و فنی، تاریخی و همچنین برخی کتب مذهبی به کار می روند. نگاره یا انگاره، تصاویری هستند که در عالم خیال به ذهن هنرمند خطور می کنند، در واقع نگاره تصویر عالم خیال است. در ایران از واژه مینیاتور برای نشان دادن اینکه نقاشی دارای سابقه و قدمتی طولانی است استفاده می کنند و بهتر است برای نقاشی های خاص ایرانی کلمه نگارگری بکار رود نه مینیاتور.
اولین آثار نقاشی موجود در ایران در غار دوشه لرستان و با حدود هشت تا ده‌هزار سال قدمت کشف شده است و دیوار نگاری دوران اشکانی و ساسانی نیز نمونه های دیگری از نقاشی قدیمی ایرانی می باشند.

قدیمی ترین نقاشی در غاری در ایران
نقاشی حکاکی شده روی دیوار غار در لرستان

نگار با معانی متعددی چون نقش و نقاشی در فرهنگ ها به کار رفته است و نگارگری مفهومی عام دارد و تمام روش ها و سبک های نقاشی ایرانی را شامل می شود؛ که نقاشی های موجود در کتاب و نسخه های خطی چون تذهیب، تشعیر، حاشیه سازی، جدول کشی، گل و مرغ و مواردی که بر روی دیوارها و رسم می شود همه جزء نگارگری می باشند. نگارگری ایرانی در جهان به عنوان هنری که برگرفته از مفاهیمی چون تعالی روح، رسیدن به عالم معنا، جاودانگی با نگرش حقیقت گرا و هنر قدسی باشد، شناخته شده است.
نگارگری به دو دسته نگارگری قدیم و جدید تقسیم می شود که نگارگری قدیم همان نقاشی قدیمی ایرانی است و چیزی که امروزه با عنوان نگارگری می شناسیم با آن کاملا متفاوت است و به عقیده افرادی که نگارگری را به سبک قدیم کار می کنند سبک جدید دیگر نگارگری نیست بلکه سبکی از نقاشی است؛ مانند سبک استاد فرشچیان و سبک آقامیری که سبک های جدیدی هستند. رضا عباسی، سلطان محمد و میرزا علی از نگارگرهای قدیم هستند.
نگارگری دینی نیز به تصویرسازی قصص قرآنی و کتب مقدس آسمانی در اواخر سده ۷ تا ۱۲ هجری زمانی که مغولان به ایران حمله کردند، باز می‌گردد.
زیر بنای نگارگری، طراحی است و قدرت قلم طراح در انتقال مفاهیم ذهنی بر روی کاغذ نقش مؤثری در بافت اثر دارد. ابزار های مورد نیاز برای هنر در مقایسه با سایر هنرهای ایرانی مانند خاتم سازی و قلمزنی و منبت کاری بسیار محدود است؛ قلم مو، بوم، روغن و رنگ از ابزار کار یک نگارگر می باشند و طراحی رنگی، بدون رنگ و سفید قلم انواع روش های طراحی هستند.

مینیاتور
مینیاتور مخفف کلمه فرانسوی مینیموم ناتورال (Minimum Natural) و در لغت به معنی کوچک تر نشان دادن یا ظریف تر است. این واژه برای توصیف نقاشی های عمدتا تک چهره در اندازه های بسیار کوچک مناسب است اما در اصل به هنر مصور سازی و تذهیب کتب خطی اطلاق می شود. در اروپا به نقاشی ‌های ظریف داخل کتاب‌های مذهبی دوره‌های «بیزانس» و «گوتیک» مینیاتور گفته می‌شود و اولین بار جهانگردان اروپایی در مورد نقاشی های ایرانی از کلمه مینیاتور استفاده کردند؛ شاید دلیل آن نیز این بوده که مسلمانان در حین ترجمه آثار یونانی و بیزانسی، تصاویر این کتاب‌ها را کپی می کردند. این کلمه از نیمه ی اول قرن اخیر و حدودا از دوره ی قاجاریان وارد زبان فارسی شده است و در واقع به هر شی هنری ظریف و ریز که به هر سبک و شیوه ای ساخته شده باشد مینیاتور گفته می شود. اما در ایران به نقاشی های ایرانی قدیمی یا جدید که از سبک و روش اروپایی پیروی نمی کنند و دارای خصوصیات نقاشی سنتی می باشند مینیاتور گفته می شوند. این تعریف به صورت یک غلط بین ما پذیرفته شده است و به عنوان یک اصطلاح عامه به جای «نقاشی سنتی ایرانی و یا نگارگری» رایج می باشد. هنر مینیاتور یا نگارگری یکی از اصیل ترین و زیباترین رشته های هنری است که به جز ایران مشابه آن در ژاپن، خاور دور و چین نیز وجود دارد.
بسیاری از محققان عقیده دارند نقاشی مینیاتور در ایران به وجود آمده است و سپس به چین نیز راه برده است. در دوره مغول ها این هنر به صورت کامل تری به ایران بازگشت و با گذراندن مراحل پیشرفت توسط هنرمندان ایرانی از مینیاتور چینی متمایز شد. با توجه به اینکه شیوه های نقاشان ایرانی بسیارمتنوع بوده و هر یک از استادان مینیاتور تغییراتی در روش و شیوه های مرسوم ایجاد کرده اند و مکاتب نقاشی مینیاتورهای ایرانی از اولین قرون بعد از اسلام آغاز شده است.

مینیاتور یا نقاشی کوچک نوعی نقاشی با حداکثر ظرافت که خطوط موجود در آن باحداقل نازکی ترسیم شده اند. این هنر قابلیت به تصویر در آوردن طبیعت را در قالبی کوچک دارد اما این به این معنا نیست که چون مقیاس تصاویر مینیاتور سازی بسیار کوچک است پس تنها بخش کوچکی از طبیعت در این نوع تابلو ها به تصویر کشیده می شوند یا چون الهام بخش مینیاتوریست، طبیعت است تنها مناظر طبیعی را ترسیم می شوند بلکه این هنرمندان آنچه را که خود می اندیشند یا می دانند که بیننده علاقه دارد آن ها را ببیند، ترسیم می کنند. در آثار ایرانیان بر خلاف نقاشان چینی، هرگز طبیعت به عنوان نهایتی از احساسات و عواطف و به گونه ای مجرد و انتزاعی مورد توجه قرار نگرفته است و بیشتر به انسان و تفکراتی در حالات انسانی پرداخته می شود؛ به همین دلیل کمتر نگارگری ایرانی را بدون صورت و هیات انسانی وجود دارد.
این نقاشی که خاص مشرق زمین است به هیچ وجه تابع مقررات و قوانین حاکم بر فضای نقاشی نیست، در این آثار قواعد علم مناظر و تناسب اعضا رعایت نمی گردد، تصاویر شباهتی با عالم واقعی ندارند، حجم و سایه روشن به کار نمی رود، مناظر نزدیک، در قسمت پایین نقاشی و مناظر دور در قسمت بالای آن، به تصویر در آمده است، رنگ جنبه تزیینی دارد و جزئیات با ریزه کاری های خاص و دقیق نشان داده می شوند. در اغلب تصاویر آفتاب بهاری می درخشد، درختان میوه اغلب مملو شکوفه و برگ هستند، هرچند گاهی با درختانی عاری از برگ روبرو می شویم، اسب ها نیز غالباً از پهلو دیده می شوند، در طراحی این آثار گویی خطوط می خواهند حرکت کنند، ظاهراً در جهت معینی می روند، چیزی را نشان می دهند، خم می شوند، بر می خیزند و یا گرد هم می آیند و در همه حال چشم در تعقیب آنهاست و نمی توانند از حرکت بایستند. هنرمند طراح برای آرامش درونی و راز و نیاز این خطوط را بر روی کاغذ آورده است.
یکی از دلایل متمایز بودن نگارگری ایرانی از هنر سایر ملت ها و ممالک، علیرغم پیوندها و نقاط مشترک فراوانش با سایر مکاتب آسیایی این است که نگارگران ایرانی هرگز پیوندهای خود را با شعر، فرهنگ و شیوه های تفکر بومی نبریده اند و افسانه ها، اساطیر، قهرمانان ملی، سنن و شیوه های زندگی ایرانی همواره نمودی آشکار در آثار آنان داشته است.
نقوش تمثیلی پرندگان و حیوانات گوناگون به همراه طرح های شاخه، گل و برگ، خطوط اسلیمی و ختایی، بخش مهمی از مینیاتور هستند که تذهیب تشعیر نام دارند و معمولا اطراف و کناره نگاره ها با آن ها تزئین می شود و مرحله نهایی ساخت یک اثر است.

آثار نگارگری در طول زمان از یک چارچوب و روند کلی پیروی می کردند و بر اساس قوانین کلی که نقاش‌های هر منطقه در آن رعایت می‌کردند، به مکتب‌های آن منطقه معروف می‌شدند که هر کدام خصوصیات خاص خود را دارند. انواع مکتب های نگارگری ایران بدین ترتیب می باشند:
مکتب سلجوقی، مکتب بغداد، مکتب تبریز اول یا مکتب مغول، مکتب شیراز اول، مکتب جلایری، مکتب شیراز دوم، مکتب هرات، مکتب بخارا، مکتب قزوین، مکتب تبریز دوم یا صفوی یا مکتب اصفهان، مکتب نقاشی قاجار، نگارگری قاجاری، نقاشی قهوه‌خانه

مکتب سلجوقی
سلجوقی اولین سبک مکتب ایرانی است که در آن دوره مجددا تصویرسازی کتاب ارژنگ مانی رونق می‌یابد. این مکتب نیز مانند مکتب عباسی ترکیب بندی های ساده را حفظ کرده است اما تفاوت آن با مکتب عباسی تاثیراتی است که از نقاشی عهد ساسانی و چین بر این مکتب حاکم شده است. وجود هاله ای دور سر، سرهای بزرگ تر از بدن و وجود بازوبندی بر بازو از ویژگی های این مکتب می باشند.

مکتب بغداد
مکتب بغداد که مکتب عباسی نیز نام داشت برخلاف دیگر مکاتب، ایرانی نبود زیرا از یکسو تحت تاثیر هنر بیزانس و از سویی دیگر تحت هنر ایرانی (ساسانی) قرا گرفته اس و آن را مکتب بین المللی نیز نامیده اند. پس‌زمینه‌های ساده که یا بدون رنگ رها شده و یا به طور اجمالی رنگ آمیزی شده‌اند و استفاده از رنگ های اندک در نگاره از خصوصیات این مکتب می باشند.

مکتب تبریز اول
یکی از مکاتب نگارگری ایران به نام مکتب تبریز، در شهر تبریز و مصادف با حکومت ایلخانان مغول در ایران (قرون ۷ و ۸ ه.ق) پایه ریزی شد. مکتب تبریز دوره آغاز ورود عناصر چینی به حوزهٔ نگارگری ایرانی به حساب می‌آید که می توان به وضوح تاثیر نقاشی چینی را بر نگارگری ایرانی مشاهده کرد. شاهنامه فردوسی و شاهنامه دموت در این دوران خلق شدند.

مکتب شیراز
در سده هشتم و هم‌زمان با حکومت ایلخانان مغول، شیراز که به واسطه هوشیاری حکمرانانش از حملات مغولان در امان بود به محیطی امن برای ادامه سبک کهن نگارگری ایرانی بدون تأثیر متهاجمان تبدیل شد و نوآوری های این مکتب دو قرن بعد و در مکتب هرات نیز دیده شد. مونس الاحرار و شاهنامه قوام‌الدین حسن وزیر از کتاب‌های مهم این مکتب می باشند.

مکتب جلایری
این مکتب به خاطر حضور حکومت در دو مرکز به مکتب تبریز-بغداد نیز معروف است که در دوران حکومت جلایری‌ها (۷۵۷-۷۴۰ ه. ق) رایج شد. در این مکتب عناصر پینی و بیزانسی حذف شد و به سمت تصویر کردن دنیای شاعرانه، خیالی، و آرمانی نقاش پیش رفت. یکی دیگر از خصوصیات این مکتب، استفاده از طیف گسترده رنگی و به‌کارگیری و نمایش کامل معماری در نگاره‌ها می باشد.

مکتب شیراز دوم
حضور اسکندر سلطان و ابراهیم سلطان در شیراز زمینه را برای بروز دوباره ویژگی‌های دیداری مکتب شیراز (سده هشتم) فراهم کرد. قرینه‌سازی در نگاره‌های این مکتب به طور قابل ملاحظه‌ای دیده می شود و تضاد رنگی عناصر نگاره و پس‌زمینه آن، استفاده از ابرهای پیچان و سادگی در ترکیب‌بندی‌ها از خصوصیات این مکتب می باشند. منتخبات اسکندر سلطان، شاهنامه ابراهیم سلطان و خاوران نامه از آثار این مکتب می باشند.

مکتب هرات
پس از مرگ تیمور (سلسله تیموریان) فرزندش شاهرخ به سلطنت رسید و هرات به پایتختی برگزیده شد که با حمایت ها و توجهات شاهرخ و ولیعهدش تهیه کتاب‌های مصور با ویژگی های خاص در هرات و در کتابخانه بایسنقر میزا رونق گرفت. ترکیب‌بندی متقارن و عموما دایره‌‌وار، استفاده از رنگ‌های غنی و شفاف، تزیینات فراوان و حذف کامل عناصر چینی و بازتاب عناصر ایرانی از خصوصیات این مکتب می باشند. شاهنامه فردوسی (شاهنامه بایسنقری)، شاهنامه محمد جوکی (فرزند شاهرخ)، کلیله و دمنه (کلیله و دمنه بایسنقری)، معراج نامه، همای و همایون،گلستان سعدی، بوستان سعدی و خمسه نظامی کتاب های این مکتب هستند.

مکتب هرات دوم
فعالیت نگارگری پس از مرگ شاهرخ و ولیعهدش تا اندازه‌ای رنگ رکود گرفت تا اینکه سلطان حسین بایقرا (آخرین شاه تیموری) به قدرت رسید و هنرمندان بزرگی چون محمد سیاه قلم، روح الله میرک و از همه مهم‌تر کمال‌الدین بهزاد را پروراند. خمسه نظامی (ساختن کاخ خورنق) اثر کمال الدین بهزاد یکی از آثار این مکتب است که اکنون در موزه بریتانیا نگهداری می شود. بهزاد ضمن ادامه دستاوردهای مکتب هرات اول، ویژگی‌هایی را به آثارش افزود که تا پیش از این دوران بی‌سابقه بود، نمایش و طراحی دقیق پیکره انسانی برای اولین بار توسط او انجام شد.

مکتب تبریز دوم
در زمان حکومت صفوی، شاه اسماعیل در سال (۹۰۶ ه.ق) پس از شکست دادن  “آق قویونلوها” تبریز را به پایتختی برگزید و کتابخانه سلطنتی “آق قویونلوها”را به همراه هنرمندانی که در آنجا مشغول بودند، در اختیار گرفت. سلطان محمد تبریزی یکی از این هنرمندان بود که پایه های مکتب تبریز دوره صفوی (مکتب تبریز دوم یا مکتب صفوی یا اصفهان) را تاسیس کرد. استفاده از رنگ های به غایت درخشان، پرمایه، متنوع، پرداخت دقیق به جزئیات، توجه به موضوعات درباری، صحنه های پرتحرک، منظره های طبیعی، استفاده از لباس مد روز برخی از ویژگی های این مکتب می باشند. شاهنامه بزرگ طهماسبی یکی از آثار معروف این مکتب است که دارای ۲۵۸ تصویر یا نگاره به شیوه مکتب تبریز می باشد.

مکتب قاجار
مکتب قاجار از دوره زند شروع شد و تا دوره قاجار و حتی کمی پس از آن نیز امتداد یافت. این مکتب به عنوان سبکی منسجم در نقاشی ایرانی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بود که همه ویژگی‌های موضوعی و کاربردی یک مکتب نقاشی را در بر داشت. مکتب قاجار بیشتر از ترکیب ویژگی‌های نقاشی سنتی ایرانی با عناصر و شیوه‌هایی از نقاشی اروپایی شکل گرفت.

امیدوارم از مطالعه ی این مطلب لذت کافی برده باشید. اگر در زمینه هنر نگارگری و مینیاتور و تفاوت آن ها اطلاعات بیشتری دارید لطفا برای آشنایی دوستان خود در بخش دیدگاه ذکر بفرمائید.

>

2 ديدگاه

  1. سلام وخسته نباشیددوست عزیز
    مطالب جالب کامل بود
    بانکته سنجی مطالب راکنارهم آوردید
    اینقدخوب بودکه مجبورشدم چندباربخونم تامفاهیم این مطلب روبفهمم

  2. جناب هیراد سلام- از اظهار لطف شما بی نهایت سپاسگزارم
    به خاطر اینکه این دو هنر بسیار به هم نزدیک هستند و گاهی به جای هم نیز بکار می روند، ممکن است درک آن کمی مشکل باشد؛ به هر حال خوشحالم که مطلب مورد قبول شما قرار گرفت.
    منتظر نظرات ارزشمند شما در دیگر مطالب سایت هستم.

افزودن دیدگاه

لطفا دیدگاه خود را بنویسید
لطفا نام خود را وارد کنید

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.